Trafo Yangınlarında Teknik Sorumluluk Analizi: HMK m.293 Çerçevesinde Uzman Görüşü

Giriş

Güç transformatörleri, elektrik dağıtım altyapısının kritik bileşenleri arasında yer almakta ve yüksek gerilim sistemlerinin güvenli işletilmesinde belirleyici bir rol üstlenmektedir. Bu cihazların bakım ve işletim standartlarına uyulmaması, yalnızca teknik bir arıza olmaktan çıkmakta; mülkiyet hasarına, kişisel yaralanmalara ve uzun süreli enerji kesintilerine yol açan büyük yangın olaylarına dönüşebilmektedir.

Yangın olayı yaşandığında, teknik sorumluluk tespiti için mahkemeler çoğu zaman mühendislik bilirkişisine veya teknik uzmana başvurmaktadır. HMK m.293 ise taraflara kendi seçtikleri uzmanın görüşünü mahkemeye delil olarak sunma imkânı tanıyan önemli bir hukuki düzenlemedir. Bu hüküm, standart mahkeme bilirkişisinin yanı sıra tarafların kendi teknik uzmanlarını sürece dahil etmesine olanak sağlamaktadır.

Bu makalede, transformatör yangın davalarında uzman görüşünün yapısı ve içeriği, IEC 60076 standartları çerçevesinde periyodik bakım ve test yükümlülükleri, EPDK mevzuatının getirdiği zorunluluklar ile Yargıtay içtihadının teknik perspektiften değerlendirilmesi ele alınmaktadır.

Bölüm 1: Teknik Yangın Nedenleri — IEC 60076 Perspektifi

Yağlı güç transformatörlerinde yangın, çok sayıda teknik mekanizmanın birbiriyle etkileşimi sonucunda gelişmektedir. Teknik sorumluluk analizinin temelini oluşturan bu mekanizmaların doğru kavranması, uzman görüşünün hukuki geçerliliği açısından zorunludur.

Temel Yangın Mekanizmaları:

• Yalıtım bozulması (dielektrik arızası): Transformatör yalıtımının termal veya elektrik stresine bağlı olarak kademeli biçimde bozulması, en sık karşılaşılan yangın nedenlerinden biridir. IEC 60076-3 kapsamında yalıtım seviyesi testleri ve uygulanacak gerilimlere ilişkin eşik değerler belirlenmiştir. Bu değerlerin aşılması, anlık ya da aşamalı bir ark oluşumuna zemin hazırlar.
• Ark oluşumu: Sargılar arasında veya toprak kaçağı noktasında meydana gelen iç ark, kısa sürede yoğun ısı açığa çıkarır. IEC 60076-1 kısa devre dayanım gereksinimleri bağlamında, periyodik empedans ölçümleri ile artımlı iç hasarın bu olayın öncesinde tespit edilip edilemeyeceği uzman analizinde belirleyici bir unsurdur.
• Mineral yağın parlama noktası aşımı: Standart transformatör yağının parlama noktası yaklaşık 140 °C'dir. Termal sapma sonucu yağ sıcaklığı bu değeri aştığında tutuşma riski kritik düzeye ulaşır. IEC 60076-7 (Termal kapasite ve soğutma), hotspot sıcaklık hesaplamalarının esaslarını ortaya koymaktadır.
• Buchholz gazı birikimi: Koruyucu Buchholz rölesi, iç ark ve yalıtım bozulmasının erken uyarı göstergesi olan gaz birikmesini izlemek üzere tasarlanmıştır. Bakım günlüklerinin incelenmesi, Buchholz alarmlarının görmezden gelinip gelinmediğini ortaya koyabilir.

Periyodik DGA ölçümleri, olası bir yangından aylar hatta yıllar önce kritik anormallikleri ortaya koyabilir. Bu ölçümlerin yapılmamış olması ya da bulgulara rağmen herhangi bir aksiyonun alınmaması, teknik ihmal değerlendirmesinde temel bir dayanak noktasını oluşturmaktadır.

Termografik görüntüleme (hotspot tespiti), kızılötesi kamera ile yapılan bağlantı noktası ve soğutma kanalı sıcaklık haritalamasını kapsamaktadır. IEC 60076-7 ek bölümleri, hotspot sıcaklıklarının hesaplanmasına yönelik analitik yöntemleri açıklamakta ve soğutma sisteminin yetersizliğinin nasıl tespit edileceğini ortaya koymaktadır. Periyodik termografi raporlarının mevcut olmaması, hizmet sorumluluğu savunmalarını ciddi biçimde zayıflatmaktadır.

Bölüm 2: EPDK Mevzuatı ve Periyodik Kontrol Yükümlülüğü

Türk elektrik piyasasındaki transformatör işletmecileri yalnızca teknik standartlara değil, aynı zamanda EPDK düzenleyici çerçevesine de uymakla yükümlüdür. Bu yükümlülükler, bakım ihmali iddialarında temel hukuki dayanakları oluşturmaktadır.

Elektrik Piyasası Lisans Yönetmeliği kapsamında bakım dönemleri:

• Yük altı dokunma kontrolü ve yalıtım direnci ölçümü: Yıllık
• Tam DGA analizi ve yağ kalitesi testi: 2 yılda bir (veya anomali durumunda daha sık)
• Kapsamlı güç faktörü ve kapasitans testi: 4–5 yılda bir
• Kısa devre empedansı ölçümü: Dönüşümlü değiştiriciler dahil büyük onarımlardan sonra zorunlu

EPDK kararları, lisans şartları altında işletmecilerin "güvenli ve kesintisiz hizmet sunumu" sorumluluğunu taşıdığını açıkça ortaya koymaktadır. Bu yükümlülüğün yerine getirilmediğinin kanıtlanması, idari yaptırım süreçlerini de beraberinde getirebilmektedir. Yasal asgari bakım dönemlerinin aşıldığını gösteren bakım kayıtları veya kayıtların bulunmaması, "bakım ihmali" nitelendirmesini destekler nitelikte güçlü bir kanıt olarak kabul edilmektedir.

Sigorta hukuku perspektifi: Yangın sigortası poliçelerinde yer alan teknik muafiyetler, genellikle "bakım ihmali" veya "yetkili standartlara aykırı işletim" koşullarına bağlanmaktadır. Bu kapsamda uzman görüşü iki ayrı işlevi yerine getirmektedir: sigortacı için muafiyet kapsamı değerlendirmesi ve sigortalı için tazminat hesabına itiraz dayanağı.

Bölüm 3: HMK m.293 Çerçevesinde Uzman Görüşünün Yapısı

HMK m.293, tarafların özel bilgi gerektiren konularda uzman görüşünü (mütalaa) delil olarak mahkemeye sunabilmesine olanak tanımaktadır. Bu düzenleme, bir tarafın sürece bağımsız teknik uzman dahil edebilmesini mümkün kılmakta; teknik incelemenin yalnızca mahkeme tarafından atanmış bilirkişiyle sınırlı kalması zorunluluğunu ortadan kaldırmaktadır.

Taraf uzmanının bilirkişiden farkı:

• Bilirkişi: Mahkeme tarafından atanır, doğrudan mahkemeye karşı sorumludur, taraflardan bağımsız bir konumdadır.
• Taraf uzmanı (HMK m.293): Tarafça seçilir, ancak nesnel ve bilimsel standartlara bağlı kalmakla yükümlüdür. Uzman görüşü yazılı bir belge olarak mahkeme dosyasına sunulur; mahkeme bu görüşü diğer delillerle birlikte değerlendirir.

Transformatör yangın davasına özgü uzman görüşünün içermesi gereken asgari unsurlar:

1. Teknik dayanak: İnceleme kapsamı, kullanılan metodoloji ve referans alınan standartlar (IEC, IEEE, NFPA, TS EN) belirtilmelidir.
2. Standart referansı: Saptanan durumun hangi standarda göre kabul edilebilir aralığın dışında kaldığı sayısal eşik değerleriyle birlikte ortaya konulmalıdır.
3. Nedensellik analizi: Tespit edilen bakım eksikliğinin yangın olayıyla nedensellik bağının açıkça kurulması gerekmektedir.
4. Sonuç ve atıf: Kaçınılabilirlik değerlendirmesi; uygun bakım yapılmış olsaydı yangının önlenip önlenemeyeceğinin teknik gerekçeyle ortaya konulması.

Uygulamada mahkemeler, yalnızca genel görüş bildirmek yerine belirli teknik ölçümlere ve normatif standartlara atıfta bulunan uzman görüşlerine daha fazla ağırlık vermektedir. HMK m.293 kapsamındaki uzman görüşü soyut ifadeler içermemeli; somut verilere ve normatif çerçeveye dayandırılmalıdır.

Karşı uzman görüşü ve teknik itiraz: Davalı taraf, aynı hüküm kapsamında kendi uzman görüşünü sunabilir. Bu durumda mahkeme iki görüşü karşılaştırmalı olarak değerlendirmekte; taraf uzmanlarından ikisinin de hazır bulunduğu sözlü duruşma yapılmasına da hükmedebilmektedir. Teknik itiraz sürecinin etkinliği büyük ölçüde ölçümlerin tutarlılığına ve referans alınan standartların güncelliğine bağlıdır.

Bölüm 4: Yargıtay Kararları Perspektifi

Yargıtay'ın transformatör arızalarına ve yangın kaynaklı tazminat davalarına ilişkin içtihadı, teknik uzman görüşü hazırlanırken göz önünde bulundurulması gereken önemli kavramsal çerçeveler sunmaktadır.

Yargıtay HGK'nın teknik ihmal genel çerçevesi: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararları, teknik ihmalin üç temel unsura dayandırıldığını göstermektedir:

1. Uygulanabilir bir teknik standardın veya yönetmelik yükümlülüğünün varlığı.
2. Bu standartta belirlenen yükümlülüklerin yerine getirilmemesi.
3. Bu eksiklik ile meydana gelen zarar arasında nedensellik bağının kurulması.

Uzman görüşünün bu üç unsuru ayrı ayrı ele alması, mahkeme tarafından kabul görmesini kolaylaştırmaktadır.

Yargıtay 11. HD ve 17. HD emsal kararları: Sigorta tazminat davalarına ilişkin Yargıtay 11. HD içtihadı, sigortacının poliçe muafiyetini uygulayabilmesi için bakım ihmalinin salt yönetmelik ihlalinin ötesinde kanıtlanması gerektiğini ortaya koymaktadır. Sonuç açısından önem taşıyan ise poliçe dönemindeki bakımın, tespit edilen bağımsız bir standart ihlalini içermesidir. Enerji dağıtım sistemlerinde işletimsel ihmal iddialarını konu alan Yargıtay 17. HD kararları ise teknik uzman görüşünün —tek başına mahkeme bilirkişisine güvenmek yerine— kusur yüzdesi değerlendirmelerinde belirleyici etkiye sahip olduğunu göstermektedir.

Tazminat hesabında aktüeryal değer ve teknik amortisman: Transformatör yangını tazminat hesaplamalarında Yargıtay, transformatörün fiili piyasa değerini değil ikame değerini esas almaktadır. Bu değer belirlenirken teknik amortisman (yaş, bakım geçmişi ve kondisyon) ile olası iyileştirme faktörü dikkate alınmaktadır. Uzman görüşünün, zarar hesaplamasında hangi metodolojinin uygulandığını net biçimde ortaya koyması beklenmektedir.

Sonuç ve Uzman Değerlendirmesi

Transformatör yangını davalarında hukuki başarının büyük ölçüde teknik kanıtların yeterliliğine bağlı olduğu görülmektedir. Erken bir HMK m.293 uzman değerlendirmesi, gerek bakım kayıtlarındaki kritik boşlukları gerekse standart ihlallerini —bunlar kaybedilmeden veya karartılmadan önce— tespit etmeye imkân tanımaktadır. Avukatların soruşturma aşamasının en başından itibaren, tercihen mahkeme atanmış bilirkişi süreci başlamadan önce, teknik uzmanla iş birliği yapması büyük önem taşımaktadır.

Transformatör yangın davalarına yönelik uzman görüşü yalnızca bir "rapor" olmaktan öte, tarafın hukuki çerçevesini teknik bir zemine oturtmaya yarayan stratejik bir araçtır. IEC standartlarını, EPDK yükümlülüklerini ve emsal Yargıtay kararlarını birleştiren bütünsel bir teknik yaklaşım, mahkeme nezdinde hem savunma hem de talep stratejisi açısından kritik bir fark yaratmaktadır.